เทศน์เช้า วันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๘

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

ณ วัดป่าสันติพุทธาราม (วัดป่าเขาแดงใหญ่) ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจฟังธรรมะ ตั้งใจฟังธรรม เพราะวันนี้เป็นวันพระ วันพระ วันโกนนะ เราแสวงหาบุญกุศลใส่หัวใจของตน เป็นชาวพุทธ ถ้าเป็นชาวพุทธๆ นะ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเวลาเทศนาว่าการไง ถ้าเป็นผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ให้กรรมฐานเข้าป่า เข้าเขาไป เพื่อฝึกหัดประพฤติปฏิบัติให้ตามความเป็นจริงขึ้นมา

เพราะเป็นวันพระ วันพระ หัวใจนะ พุทธะ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบานเป็นผู้ที่ประเสริฐ ถ้าเป็นฆราวาสมา อนุปุพพิกถา ให้เขาทำทานของเขาก่อน ถ้าเขาไม่ทำทานของเขาก่อน หัวใจเขาไม่เปิดกว้าง หัวใจของเขามันคิดแต่เรื่องปัจจัยเครื่องอาศัย เรื่องทางโลก ว่าสิ่งนั้นจะเป็นที่พึ่งที่อาศัย

แต่ในพระพุทธศาสนา พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ รัตนตรัย พุทธะ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เบิกบานในธรรมะ เบิกบานในธรรมะ ถ้ามันทำจิตใจของตนขึ้นมาให้เป็นสังฆะ เป็นสัจจะเป็นความจริงขึ้นมา เห็นไหม

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรม แสดงธรรมขึ้นมา พระอัญญาโกณฑัญญะมีดวงตาเห็นธรรม แสดงอริยสัจขึ้นมา ปัญจวัคคีย์เป็นพระอรหันต์ ยสะทั้งหมู่คณะเป็นพระอรหันต์ เป็นพระอรหันต์เพราะเป็นสัจจะเป็นความจริง

วันพระเป็นผู้ประเสริฐ มันประเสริฐในหัวใจของผู้ที่ประพฤติปฏิบัตินั้น มันเป็นสัจจะเป็นความจริงไง พระพุทธศาสนาแวววาว แวววาวเพื่อให้บริษัท ๔ ประพฤติปฏิบัติให้ถึงที่สุดแห่งทุกข์

เวลาเป็นทุกข์เป็นยากขึ้นมา เราทุกข์เรายากกันมาก เราทุกข์เรายากกันมาก นี่ว่าเป็นความทุกข์ของสมมุติในโลกนี้เท่านั้นน่ะ

ผู้ที่ทำกรรม เทวทัต ธรณีสูบไปเป็นๆ เลย ผู้ที่ฝึกหัดประพฤติปฏิบัติไง พระปฏิบัติๆ ที่ว่ามีบุญมีกุศล เวลาสิ้นชีวิตไปนะ เขาตามไป ไปอยู่ที่ไหน เหล็กเท่าลำตาลนะ อยู่ที่ปากขุมนรก ผ้ากาสาวพัสตร์ ธงชัยพระอรหันต์ไปพาดอยู่นั่นจนแอ่นเลย ไอ้ที่ตกไปในนรกอเวจีมากมาย

แล้วเวลาลูกศิษย์องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประพฤติปฏิบัติถึงที่สุดแห่งทุกข์ พญามารตรวจสอบเลย จะให้อยู่ในอำนาจของตนไง

มาร มารหาไม่เจอหรอก มารไม่ต้องหา ไม่มีผ้ากาสาวพัสตร์ที่ไหนไปพาดอยู่ปากนรกเลย ไม่มีจิตดวงไหนที่จะให้ใครตามได้ทันเลย แม้แต่มารขุดคุ้ยค้นคว้ายังหาไม่เจอเลย นี่ความมหัศจรรย์ในพระพุทธศาสนา

วันพระๆ เป็นวันสำคัญของชาวพุทธ ชาวพุทธหาบุญกุศลใส่หัวใจของตนไง ไปวัดไปวาเป็นประเพณีวัฒนธรรม มันเป็นประเพณีวัฒนธรรม มันเป็นเรื่องวัฒนธรรม เรื่องโลก เรื่องโลกๆ

ครูบาอาจารย์ที่ประพฤติปฏิบัติขึ้นมา เวลาสิ่งใดที่เป็นพิธีกรรมๆ พิธีกรรมมันเป็นประเพณีวัฒนธรรม มันเป็นความดีงาม มันเป็นศาสนพิธี ถ้าที่ไหนมันเป็นพิธี วันที่เป็นพิธีกรรมก็เป็นพิธีกรรม

แต่วัดปฏิบัติ พิธีกรรมนั่นแหละตัวปิดกั้น พิธีกรรมเรียบง่ายๆ เราไม่ต้องติดสิ่งนั้นเลยนะ

โอ้โฮ! ยังไม่ได้กล่าวคำถวายทานเลยนะ พระยังไม่ได้สาธุรับเลย ตักเอาๆ มันจะเป็นบุญเป็นกุศลอย่างไร

นี่แหละยอดบุญ ยอดบุญๆ เวลาทำบุญทำกุศล เจาะจงคนนั้นๆ มันเป็นบุญกุศลเฉพาะตน ทำสังฆทานๆ สิ่งนั้นเป็นบุญกุศลมากมายมหาศาล เพราะไม่มีระบุบุคคลตัวตน

ทำบุญๆ เราทำบุญถวายทานไปแล้ว ตั้งแต่ในหัวใจของเรา นั่นแหละยอดของบุญไง เพราะมันไม่ติดสิ่งใดทั้งสิ้นไง มันทำเพื่อเป็นธรรมทานไง

มันเป็นจริงเป็นจังขึ้นมา เห็นไหม ถ้ามันเป็นจริงเป็นจังขึ้นมา แล้วมันไม่มีสิ่งใด นี่สมมุติบัญญัติ

ฉันเป็นลูกศิษย์คนสำคัญนะ จะใส่บาตร พระมองหน้าหรือยัง หลวงพ่อๆ หนูมาแล้วค่ะ

นี่ไง อย่างนั้นใช่ไหมเป็นบุญ

เป็นบุญๆ ทำบุญทิ้งเหว แต่ทำกันไม่ได้ ทำกันไม่ได้เพราะอะไรล่ะ เพราะกิเลสมันครอบงำไง พอกิเลสครอบงำขึ้นมาแล้วก็เป็นตัวเป็นตนขึ้นมายิ่งใหญ่ ยิ่งใหญ่ก็เหยียบย่ำทำลายเขา ถ้าไม่ได้ดั่งใจก็ขัดแข้งขัดขาเขา ขุดหลุมพรางหลอกเขา นี่ไง กิเลสมันพาไป

กุศลทำให้เกิดอกุศล เริ่มต้นเป็นกุศลนะ อยากเป็นบุญเป็นกุศลนะ

นี่ไง มาร มารไม่ต้องค้นคว้า ไม่ต้องแสวงหา ไม่พบหรอก

แต่เครื่องนุ่งห่ม ผ้ากาสาวพัสตร์ตกนรกไม่ได้ ไปพาดอยู่ปากขุมนรกนั่นน่ะ ตัวมันลงในนรกไง

เวลาไปวัด หนูมาแล้วค่ะ ไม่เห็นความสำคัญของหนูเลยหรือคะ

เอ็งก็เก็บไว้กินที่บ้านสิ ไปวัดไปวาเขาจะเสียสละ ไอ้นั่นเป็นวัตถุ เห็นไหม นี่พิธีกรรม แต่ทิฏฐิมานะในหัวใจมากมายมหาศาลขนาดไหน แล้วทิฏฐิมานะอันนั้น เวลาประพฤติปฏิบัติขึ้นมา นั่งสมาธิมันจะสงบหรือไม่ มันจะเป็นจริงเป็นจังหรือไม่

ไปนั่งสมาธิกัน วางแผนแล้ว เดี๋ยวจะเล่นอย่างนั้น เดี๋ยวจะเล่น

พุทโธๆ ให้มันสงบนะ ไม่ใช่พุทโธๆ เพื่อจะวางแผน

เวลาจะเล่นเกม โอ๋ย! วัดนี้เจริญรุ่งเรือง คนมากมายเลย

มากมายเป็นศึกสงครามไง วัดไม่ใช่ตลาดนัด ตลาดนัดมันเป็นเรื่องเศรษฐกิจของโลกเขา ตลาดนัดที่ไหนเป็นที่ชุมชนไง ที่วัดวาว่างๆ เขาก็เลยทำตลาดนัดกันไง

แต่เวลาครูบาอาจารย์ของเราเศร้าใจ

ที่นี่วัด วัดเป็นที่ดำรงอยู่ของอารามิกชน คนที่ไร้บ้าน คนที่สละออกจากบ้านมา ไปอยู่ในที่สงัดที่วิเวก สัปปายะ ๔ สถานที่เป็นสัปปายะ ถ้าสถานที่เป็นสัปปายะ เห็นไหม

ถ้ามันไม่เป็นสัปปายะได้ เราก็ออกวิเวกของเรา ออกวิเวกที่ไหนก็ได้ให้มันเป็นที่พอใจของเรา แล้วพอใจแล้วนะ ฝึกหัดนะ

ไม่ใช่หนูมาแล้วค่ะ นี่พระออกปฏิบัติแล้วนะ พระกรรมฐานองค์สุดท้ายออกจากป่ามานะ นี่ลูกศิษย์หลวงปู่มั่นองค์สุดท้าย

อ้าปากมาน่ะ มนุษย์เป็นสัตว์มหัศจรรย์ คิดอย่างหนึ่ง พูดอย่างหนึ่ง ทำอย่างหนึ่ง

ถ้าเป็นลูกศิษย์หลวงปู่มั่นองค์สุดท้าย ทำไมไม่ให้เขาศรัทธา เขารู้เขาเห็นด้วยสติด้วยปัญญาของเขา อ้าปากมามันมาจากไหน มโนกรรมน่ะ คิดอย่างหนึ่ง พูดอย่างหนึ่ง ทำอย่างหนึ่ง

พระกรรมฐานนะ นี่มันเป็นข้อเท็จจริง ครูบาอาจารย์ที่ท่านประพฤติปฏิบัติมาท่านรู้ ท่านรู้นะ คือว่ามันไม่เท่าทันอารมณ์ความรู้สึกของตน แค่อารมณ์นะน่ะ ยังทำตนให้สงบสุขด้วยตนเองไม่ได้ ถ้าทำตนเองด้วยความสงบสุข คือจิตสงบระงับ มันคิดอย่างนั้น มันเสวยอารมณ์สิ่งที่เลวทราม

นี่ไง สัมมาอาชีวะๆ ไง เราบอกว่าเราเป็นชาวพุทธ เราทำอาชีพที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง เวลาพระปฏิบัติไง เสวยอารมณ์นั่นน่ะอาชีพ เสวยอารมณ์นั่นน่ะเป็นอาหารของจิต สัมมาอาชีวะมันสวาปามกิเลสเต็มปากแล้ว ที่มันส่งออกนั่นน่ะ ที่มันคิดๆ มันสวาปามเต็มปากแล้ว ยังไม่รู้ตัว ยังคิด

มโนกรรม วจีกรรม กายกรรม แล้วทำล่ะ คิดแล้วทำ ทำไมเอ็งขาดสติได้ขนาดนั้น ถ้าลงทำอย่างนั้นลงไป นั่นแหละมันบอกอะไรหลายๆ อย่างเลยนะ

สิ่งที่กระทำๆ พระปฏิบัติๆ ไง

ฉะนั้น สิ่งที่วันนี้วันพระๆ ไปวัดไปวาขึ้นมา เราก็ทำหน้าที่การงานของเรา เราไปทำบุญกุศลของเรา ทำเพื่อหัวใจของตน

นี่เหมือนกัน สิ่งที่ทำบุญกุศลมันเป็นวัฒนธรรมของชาวพุทธเรา ถ้าชาวพุทธเราทำที่ไหนที่ดีงาม เราก็สาธุ สิ่งที่ทำนั้นขอให้คนที่ไปวัดไปวาให้เห็นพระ

เกิดเป็นมนุษย์เป็นมงคลชีวิตไง เห็นสมณะ สมณะเป็นมงคลชีวิต ไปวัดไปวาขึ้นมาเพื่อเอาทรัพย์สมบัติออกจากเรือนที่ไฟไหม้

เวลาตายไปนะ สมบัติกองไว้มหาศาลเลย เป็นมรดกตกทอดให้ลูกหลานมันไป แล้วถ้ามันไม่ดีงาม มันก็มีความขัดแย้งกัน มันไม่เป็นสมบัติอะไรของเราทั้งสิ้นเลย แต่ถ้าเราเสียสละของเราออกไป ขนออกจากบ้านเรือนที่ไฟไหม้ออกไป มันเป็นสมบัติของคนคนนั้นไง ใครทำทานไว้มากน้อยขนาดไหนไง

ดูสิ ในเอตทัคคะ ลูกศิษย์ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระสีวลีเลิศในทางที่ลาภมากที่สุด เพราะว่าเขาทำได้มามากที่สุดไง คนที่ทำมาน้อยที่สุด พระอรหันต์ฉันข้าวไม่เคยอิ่มเลย บิณฑบาตมาที่ไหนก็ไม่ได้ แต่เขาก็มีสติปัญญารักษาหัวใจของเขาจนได้

พระสารีบุตรไม่เชื่อในสิ่งที่ข่าวเขาร่ำลือกันอย่างนั้น ไปดูด้วยตนเองไง ถ้าปล่อยนี่หายเลย ถ้าจับบาตรไว้ อาหารยังมีอยู่ อ้าว! ฉัน วันนี้ฉัน จับบาตรไว้ นั่นน่ะได้กินบุญของพระสารีบุตร ฉันอาหารมื้อนั้นก็นิพพานมื้อนั้น

ตั้งแต่เกิดมาชาติหนึ่ง คนเราหิวกระหายทั้งชีวิต ทุกข์ขนาดไหน แต่เขาทำของเขามา นั่นคือเรื่องของวัตถุธาตุ แต่ถ้าจะเป็นพระอรหันต์ มันต้องมีมรรค ๘ บุคคล ๔ คู่

ฉะนั้น ทุกข์ยากด้วยเรือนกาย แต่หัวใจถ้ามันย้อนกลับเข้ามา เราเกิดมาเป็นมนุษย์ เกิดมา เกิดมาพบพระพุทธศาสนา เป็นบุญเป็นกุศลมากมายมหาศาล จะเลือกเดินทางไหน

เลือกเดินก็ทำหน้าที่การงานแสวงหาเลี้ยงชีพ เลือกในการประพฤติปฏิบัติในแนวทางใดที่ถูกต้องชอบธรรม มันก็จะเข้าสู่ใจของตน ถ้าเลือกออกนอกลู่นอกทาง เห็นไหม

นี่ไง ไม่ถือมงคลตื่นข่าว ชาวพุทธๆ ไม่ถือมงคลตื่นข่าว ไม่เชื่อนอกจากพระพุทธศาสนา มันถึงมีภาคปริยัติไง

ในชาวพุทธเรานะ เราภูมิใจกันมากว่า ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ

ปริยัติคือการศึกษาเล่าเรียนนี่แหละ การศึกษามาให้มันถูกต้องชอบธรรม ถ้าศึกษามาแล้ว แล้วถ้ามันแตกต่างกับการที่ศึกษามา มันเป็นพุทธไปตรงไหนวะ มันไม่เห็นเป็น มงคลตื่นข่าวทั้งนั้นน่ะ เชื่อ เชื่อตามๆ กันมา เชื่อหลากหลาย แล้วมันออกนอกลู่นอกทาง แล้วเอ็งจะภาวนาอะไรกัน นั่นน่ะมิจฉาทิฏฐิทั้งนั้น ออกนอกลู่นอกทางทั้งนั้น

ถ้ามันเป็นความจริงๆ หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่นท่านวางข้อวัตรปฏิบัตินี้ไว้แล้ว ถ้ามันเป็นจริงๆ อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน

เอ็งแสวงหาตนได้ไหม ถ้าตนนี้มีสติสัมปชัญญะ ไม่เดินออกนอกลู่นอกทาง สิ่งใดที่เป็นภาระรกรุงรัง ให้เรียบง่าย พระพุทธศาสนาเรียบง่ายที่สุด เรียบง่ายจนไม่มีอะไรเลย แต่ไม่มีอะไรเลย มี มีเพราะอะไร มีเพราะรู้จริง ถ้ามันรู้จริง

คนมาติอย่างนู้น ไอ้นี่ไม่ดี ไอ้นี่ไม่ดี มันผิดไปหมดเลย

ทำได้ทั้งนั้นน่ะ พิธีกรรมอะไรก็ทำได้ แต่ทำขึ้นมาแล้วเป็นภาระรกรุงรังไหม บายศรี แหม! ทำมาซะยอดเยี่ยมเลย พอกราบเสร็จ บายศรีนั้นเขาก็โยนทิ้ง

มันก็เป็นวัฒนธรรมนะ แม้แต่บายศรี เขาจะขอเป็นมรดกโลกเลยล่ะ เป็นวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ แหม! ทำมาแล้วสุดยอด มันเป็นสิ่งที่สวยงาม แล้วให้คนมาศึกษาค้นคว้าให้เป็นช่างฝีมือ

มันก็เป็นบุญเป็นกุศลนะ ถ้าทำถูกต้องชอบธรรม ถ้าทำเป็นสัมมาทิฏฐิถูกต้องชอบธรรม เป็นบุญเป็นกุศล ถ้าทำผิดล่ะ ถ้าทำโดยทุจริตล่ะ นั่นน่ะสิ่งที่ทำ เพราะทำแล้วมันมีบุญและบาป

แต่ถ้าจะเอาประพฤติปฏิบัติขึ้นมา ถ้าบาป บาปก็ทำให้ทุกข์ยาก ถ้าบุญ บุญก็ทำให้สงบสุข

นี่ไง มันก็ต้องอาศัยบุญ อาศัยคุณงามความดีเป็นหนทาง แล้วบุญความดี เวลามัคโค ทางอันเอก พ้นจากบุญและบาป พ้นจากผิดและถูก แล้วลงสู่ความชอบธรรมอย่างไร

มรรคสามัคคี มรรคญาณ

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง อาสวักขยญาณทำลายอวิชชาในหัวใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง ไม่มีอยู่ในโลกนี้ โลกนี้ไม่มี

ปริยัติสอนวิธีการอย่างไรก็สอนกันไป แต่ทำไม่เป็น ทำไม่ได้ ภาคปฏิบัติก็ศึกษาสิ่งนั้นมา แล้วมาฝึกหัดค้นคว้าให้มันเป็นความจริงขึ้นมา แล้วถ้าเป็นความจริงขึ้นมา จริงหรือเปล่า

ถ้ามันจริงขึ้นมา หลวงปู่มั่นไง

“หมู่คณะจำหลวงปู่ขาวไว้นะ เราได้คุยกับท่านขาวไว้แล้ว”

หลวงปู่เจี๊ยะเล่าให้ฟังเอง หลวงปู่เจี๊ยะออกจากหลวงปู่มั่นมา ไปหาหลวงปู่ขาวเลย

“ผมเจี๊ยะครับ ผมเจี๊ยะครับ ผมเจี๊ยะมาหาครับ”

หลวงปู่ขาวไง “เจี๊ยะ เจี๊ยะม้างกายนะ ม้างกาย ม้างกาย”

ถ้าม้างกายในวงกรรมฐาน มันม้างด้วยจิต ด้วยมรรค ด้วยสติด้วยปัญญา

สัปเหร่อ เขาชำระล้างศพ เขาเอาศพเข้าไปใส่ในเตาเผา เขาเป็นอาชีพของเขา นี่ไง หมอชันสูตรพลิกศพ นั่นก็อาชีพของเขา

ม้างกาย ม้างอย่างไร แล้วม้างด้วยอะไร แล้วอะไรเป็นคนม้าง

ม้างกาย พิจารณากาย พิจารณาให้มันเป็นสัจจะเป็นความจริงขึ้นมาไง แล้วเวลาเป็นขึ้นมา เวลาหลวงปู่เจี๊ยะ เวลาไปหาหลวงปู่ขาวไง

“เจี๊ยะๆ เจี๊ยะม้างกาย”

“ผมม้างครับ ผมม้างครับ”

คนเป็นกับคนเป็นนะ นายช่าง นายช่างอู่รถ เขาจับสิ่งใดที่จะซ่อมรถ ใครๆ ก็รู้เป็นไปได้ ไอ้เราไม่ใช่เป็นนายช่าง ขี้โม้ ไปให้เขาหลอกอีกต่างหาก เอารถไปซ่อม เขาเอาไปอู่ หลอกเอาไปขายเลย อดหมดเลย

ม้างกาย ม้างอย่างไร ดีแต่พูด ดีแต่ปาก ความจริงไม่มี

ถ้าความจริงมีแล้ว ประเพณีวัฒนธรรมก็สาธุ มันเป็นศาสนพิธี พิธีกรรมในพระพุทธศาสนา เราก็รู้ เราก็เข้าใจ แต่สิ่งนั้นทำแล้วมันเป็นภาระไหม ต้องแสวงหามาไหม แต่ถ้าเราทำบุญทำกุศลของเรา ไทยทานนี้ก็ต้องแสวงหามา

แล้วแสวงหามา หลวงพ่อก็ไม่เอาเลย กินลมไง กินบุญไง กินบุญกินสิ่งที่ว่างเปล่า

แล้วว่างเปล่า ว่างเปล่าตรงไหนล่ะ

มันเป็นสัจจะเป็นความจริงนะ ในเมื่อคนเกิดมาเกิดจากสมมุติ เราเกิดมาก็มีพ่อมีแม่ทั้งนั้น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เกิดมา พระเจ้าสุทโธทนะเป็นพ่อ นางมหามายาเป็นแม่

สัจจะความจริงเป็นสัจจะความจริงนะ ถ้าสัจจะความจริงขึ้นมา ปัจจัตตัง สันทิฏฐิโก ทุกข์ในสมัยพุทธกาลกับทุกข์ในปัจจุบันนี้ก็ทุกข์อันเดียวกัน กิเลสอันเดียวกัน เพียงแต่ว่าสมัยปัจจุบันนี้โลกเจริญขึ้น ทุกข์ก็ซับซ้อนขึ้น

แล้วเขาบอกว่ามันหมดยุค หมดกาล หมดสมัย

หมดกาล หมดสมัย มึงอย่าทุกข์สิ เอ็งอย่าทุกข์ เกิดมาแล้วมีความสุข เกิดมาแล้วแสวงหาสิ่งที่ความพอใจทั้งสิ้น ถ้าเป็นความถูกต้องชอบธรรมมันก็เป็นบุญนะ ถ้าเป็นบาปเป็นอกุศลอันนั้นน่ะมันจะฝังไป พันธุกรรมของจิตๆ ไง ย้ำคิดย้ำทำจะเป็นจริตเป็นนิสัยของเธอ เกิดแต่ภพแต่ละชาติทำอะไร

ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง คนที่เกิดมาแล้วเห็นหน้ากัน พบกัน ไม่เคยเป็นญาติเป็นพี่เป็นน้องในชาติใดชาติหนึ่งไม่มี มันยาวไกลขนาดไหนการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏฏะ จะเชื่อไม่เชื่อเป็นสิทธิ์ แต่ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมันจะลบล้างให้สิ้น

ผู้ที่ปฏิบัติ สัญญา ความจำได้หมายรู้ในการซับสมซับซ้อนของบุญของกรรม ถ้าชำระล้างสิ้นไปไม่ได้ จะสิ้นกิเลสได้อย่างไร

การสิ้นกิเลสคือการรื้อภพรื้อชาติ รื้อถอนพญามาร รื้อถอนอวิชชา รื้อเจ้าวัฏจักรในหัวใจของตนสิ้นไป ถึงจะเป็นผู้ที่ถึงที่สุดแห่งทุกข์ในพระพุทธศาสนา เอวัง